تي ركس (T_rex) ،‌دايناسور گوشتخوار بزرگي بود كه در دوره كرتاسه پسين، حدود 85 تا 65 ميليون سال قبل، در محيطهاي مرطوب، نيمه حاره اي، در جنگلهاي باز نزديك رودخانه و در مردابهاي بيشه ها زندگي مي كرد. آب و هواي اين مناطق معتدل بود. تا اين اواخر،‌تي ركس را بزرگترين دايناسور گوشتخوار مي دانستند، اما گيگانتوزاروس و كاركارودونتوزاروس ، اندكي بزرگتر هستند:

اگرچه تي ركس، بزرگترين دايناسورگوشتخوار كشف شده نيست، اما مطمئنا يكي از بزرگترين شكارچيان خشكي بوده است. گيگانتوزاروس كاروليني و كاركارودونتوزاروس ، كه اخيرا كشف شده اند، حتي از تي ركس هم بزرگتر بوده اند:

نام: تورووزاروس

معنا: دایناسور وحشی

نامگذاری توسط: پیتر گالتون و جیمز جنسن، 1979

طول:40-33 فوت(12-10متر)

تغذیه: گوشتخوار

راه رفتن: دو پا

زمان زیست: ژوراسیک پسین، حدود 144میلیون سال قبل

مکان زیست: کلرادو، اوتا و وایومینگ ایالات متحده در آمریکای شمالی

طبقه بندی: تروپود

 برخلاف آنچه تا کنون تصور می رفته است ,عامل اصلی انقراض دایناسورها و هم عصرانشان شهاب سنگ معروف "چیکسولوب"* نمی باشد. به اعتقاد برخی فسیل شناسان اصابت شهاب سنگهای متعددبه زمین, آتشفشانهای مهیب و پرقدرت شبه قاره هند و نهایتا تغییرات آب و هوایی در پایان دوره" کریتاسیوس" همگی در نابودی دایناسورها نقش داشتند.

سه رد پای دايناسور مربوط به دوران دوم زمين شناسی و دوره ژوراسيک ( ۱۹۵ - ۶۵ ميليون سال پيش ) در کرمان کشف شد.تا کنون ديرينه شناسان در اين منطقه فسيل مهره دارانی شامل ماهی های زره دار مربوط به دوره دونين ، پستانداران دوران سوم زمين شناسی و دايناسور ها را کشف کرده اند .

دایناسورهای Ornithischian کفل شبیه پرندگان امروزی داشته اند . لگن(pelvis) دایناسورهای Ornithischian پهن تر از از لگن دایناسورهای Saurischian می باشد.این مورد ممکن است به خاطر وضعیت همیشه ثابت بدن در حال حرکت باشد. دایناسور های Ornithischian  برعکس saurischian ها  کاسه سر کوچکتر و همچنین فضای کمتر بین کاسه چشم و مجرای بینی داشته اند. دایناسور های Ornithischian  گیاه خواروجمعیت بیشتری نسبت به دایناسور های Saurischian داشته اند. دانشمند ایتالیایی (Harry Seeley) دایناسورها را در سال 1887 به سه گروه بزرگ تقسیم بندی کرده است:

این دایناسور ها اجداد پرندگان هستند و ساختار کفل آنها شبیه به مارمولک های امروزی است. کاسه سر بزرگ و فضای بین کاسه چشم و مجرای بینی نسبت به راسته ornithischians وسیعتر است  .دایناسورهای این گروه به دو زیر راسته sauropodomorpha ، چهار پایان گیاه خوار و  theropods ها ، گوشتخواران دوپا تفکیک می شوند. قدیمی ترین دایناسورها (Eoraptor ,Herrerasaurus)  از گروه  Saurischians می باشند که در دروه تریاس میانی تا پسین در حدود 230 میلیون سال پیش می زیسته اند.Saurischian  ها  به دو دسته بزرگ تفکیک می شوند :

دیرین شناسان دایناسور ها را برا اساس ویژگی های شاخص  آنها نام گذاری می کنند ، این نامگذاری به زبان لاتین و یا یونان قدیم می باشد.

برای مثال : جنس  Compsognathus به معنای آرواره زیبا "pretty jaw" و جنس Triceratops به معنای  سه شاخ بر سر "three-horned head"  می باشد.

ميليونها سال قبل، مدتها پيش از آن كه بشري روي زمين باشد، دايناسورها وجود داشتند. دايناسورها، يكي از انواع خزندگان ماقبل تاريخ هستند كه در دوران مزوزوييك، عصر خزندگان، مي زيستند.

ميکروفسيلها بقايا و آثار موجوداتى هستند که در گذشته‌ مى‌زيسته‌اند و براى مطالعه آنها نياز به ميکروسکوپ است. اگرچه اصطلاح ميکروفسيل بنظر مى‌رسد که خودش به تنهايى معناى آن را مى‌رساند، اما لازم است توجه داشت که اين اصطلاح يک کلمة تخصصى زيست شناسى نيست و بقاياى جانوران و گياهان از منشاهاى گوناگون مى‌توانند همگى بعنوان ميکروفسيل مطرح شوند. در ضمن هرچند که برخى از ميکروفسيلها بقاياى جانداران خيلى کوچک هستند، اما در کنار اينها امکان دارد قطعات بسيار ريزى را بيابيم که مجموعه آنها متعلق به يک فسيل بزرگ باشند، مثلاَ اسپيکول اسفنجها يا آرواره کرمها که تحت عنوان اسکولکودونت (Scolecodont) ناميده مى‌شود و يا هاگها (Spoles) و دانه‌هاى گرده (Pollens) که بخشى از ميکروفسيلها به حساب مى‌آيند خود محصول گياهان بزرگ هستند. از طرفى ديگر بايد توجه داشت که مثلاَ ساختمان صدف دوکفه‌ايها يا استخوانهاى دايناسور که مطالعه‌شان بدون ميکروسکوپ امکان‌پذير نيست، ميکروفسيل به حساب نمى‌آيند.

مطالعه ميکروفسيلها از نظر شکل، ساختمان، پوسته، محيط زيست و ارتباطات ژنتيکى و انتشار آنها در زمانها و مکانهاى مختلف را ميکروپالئونتولوژى (Micropaleontology) دارند و آن دسته از ميکروفسيلها که ديواره از جنس مواد آلى (Organic walled) دارند نظر هاگ و دانه گرده تحت علم پالينولوژى (Palynology ) شناسايى مى‌شوند.

چرا ميکروفسيلها را مطالعه مى‌کنيم؟

اصل و منشاء علم ميکروپالئونتولوژى به زمانى باز مى‌گردد که محققين، دانش و اطلاعات کلى و محدودى نسبت به طبيعت داشتند. آنها سعى نمودند که با جزئيات بيشترى با ميکروفسيلها آشنا شوند و در آن هنگام بود که محققين موفق شدند در زمينه‌هاى مختلف تخصصى يابند و گروههاى مختلف ميکروفسيلها را شناسايى نمايند. اگرچه نمى‌توان به جنبه‌هاى ديگر علمى ميکروپالئونتولوژى بى‌توجه بود اما آنچه که بى‌شک از جمله عوامل اصلى رشد علم ميکروپالئونتولوژى بوده، جنبه‌هاى اقتصادى آن است. در هر حال سازمانهاى زمين‌شناسى در نقاط مختلف دنيا و شرکتهاى نفتى بودند که از ميکروپالئونتولوژيست‌ها در جهت کسب اطلاعات بيشتر از سنگها استفاده نمودند و در اين راستا ميکروفسيل شناسان با تحقيقات خود موجب رشد و توسعه اين علم شدند، در اينجا به‌طور مختصر به برخى از مهمترين موارد استفاده از ميکروفسيلها اشاره مى‌شود.موارد استفاده از ميکروفسيل‌ها عبارتند از: بيواستراتيگرافى و تعيين سن نسبى، پالئواکولوژى، پالئوژئوگرافى، پالئوبيولوژى، پالئوبيوژئوگرافى (مطالعه گسترش جغرافيايى موجودات در گذشته) آب و هواشناسى ديرينه (paleoclimatology)، محيط ديرينه (Paleoenvironment) فيلوژنى و تکامل، در تهيه نقشه‌هاى زمين‌شناسى، کمک به پروژه‌هاى چاههاى حفارى اکتشافى نفت، چاههاى آب و پروژه‌هاى مهندسى و زمين‌شناسى اقتصادي.

نشان دادن توالى سنگهاى داراى رخنمون در سطح کره‌ زمين از طريق چينه شناسى (Stratigraphic Column) امکان پذير است. در اين ستون سنگهاى قديمى در قاعده و سنگهاى جوانتر در بالا قرار مى‌گيرند. براى تشخيص جوانتر يا قديمى بودن سنگها به ناچار مجبور به تعيين سن طبقات هستيم. همانطور که مى‌دانيد براى تعيين سن مطلق از ايزوتوپهاى راديواکتيو استفاده مى‌شود ولى براى تعيين سن نسبى در غالب موارد از فسيلهاى موجود در آن استفاده مى‌شود که در اين بين ميکروفسيلها از جايگاه خاصى برخوردارند.در يک ستون چينه‌شناسى، توالى سنگها را مى‌توان از نقطه نظرات مختلف مورد بررسى قرار داد مانند خصوصيات سنگ چينه‌اى (Lithostratigraphy) ، زمان چينه‌اى (Chronostratigraphy) و سرانجام زيست‌چينه‌اى (Biostratigraphy) .

مطالعه فسيل ها در ديرينه شناسى شامل مراحل زير مى شود :

1- جمع آورى نمونه هاى فسيل

2- آماده سازى و تميز کردن فسيل هاى جمع آورى شده

3- تهيه تصوير

4- شناسايى و نام گذارى فسيل ها

5-استفاده از فسيل ها در راستاى اهداف مورد مطالعه.

نام آمونيتها، از نام آمون، الهه مصر باستان گرفته شده كه پشت هر گوشش، شاخهاي قوچ مانندي دارد(كه شبيه آمونيت است).

آمونيتها، اولين نرم تنان بودند. اين جانوران دريايي هيچ مهره اي نداشتند و توسط پوسته اي سخت (معمولامارپيچي) كه از كلسيم ساخته شده بود، محافظت مي شدند. درندگان تندرويي بودند كه جانوران ديگر دريا را مي خوردند.آنها، سفالوپود بودند.

هدف از رده‌بندى، تقسيم جانداران به گروه‌ها يا تاکسون‌هاى مختلف از قبيل گونه‌ها، جنس‌ها، خانواده‌ها، راسته‌ها، رده‌هاو شاخه‌ها و رابطه بين آنهاست. بعبارت ديگر رده‌بندى مطالعه تاکسون‌ها و قرار دادن آنها در جاى خود است. اما تاکسونومى (Taxonomy) مطالعه نظرى رده‌بندى و شامل اصول و اساس آن است و شناخت روش و رده‌بندى مى‌باشد و سيستماتيک (Systematic) مطالعه علمى گونه‌ها و اشتقاق آنهاست و هر نوع خويشاوندى بين آنها را مورد بررسى قرار مى‌دهد.

در سال 1993، بعد از سه تابستان طاقت‌فرسا در میان تپه‌های عریان و ماسه‌های ژرف « بیابان گبی» مغولستان، گروهی از پژوهشگران و دیرینه‌شناسان موزه تاریخ طبیعی امریکا به یکی از غنی‌ترین لایه‌های فسیل‌داری که تا کنون یافت شده است، دست یافتند.

بازوپايان (Brachiopoda)

بى‌مهرگان دريايى که اسکلت خارجى آنها از دو کفه (valve) تشکيل شده است. اين دو کفه بهم متصل بوده و از اتصال اين دو، محور يا خطى بوجود مى آيد که به آن خط لولا يا خط دندانه يا Hing line مى گويند.  براکيوپودها غالبا در محيط هاى کم عمق و همراه با مرجان ها و اسفنج ها زيست مى کنند. اين شاخه از جانوران در ديرينه شناسى داراى اهميت فوق العاده اى بوده و در دوران پالئوزوييک و مزوزوييک بسيار فراوان بوده اند. بطور کلى، از کامبرين ظاهر شده و تا عهد حاضر وجود دارند. تمام بازوپايان، دريايى و جانورى ثابت مى باشند. بعبارت ديگر وجود بازوپايان در رسوبات مورد مطالعه براى دريايى بودن آن رسوبات کافى است. براکيوپودها توسط ساختمانى بنام ساقه   (Pedicle) خود را به کف دريا ثابت مى کنند. اما امکان دارد در عده اى ديگر بجاى ساقه توسط خارهايى که در سطح خارجى آنها وجود دارند خود را ثابت نمايند.

دو کفه ايها (Bivalves)

دسته‌اى از نرم تنان هستند که از سايرين با داشتن اسکلتى دو تکه جدا مى شوند. پلسى پودها غالبا تقارن دو طرفه اوليه خود را حفظ کرده اند. بطورى که اين تقارن در همه اندام ها از جمله صدف مشاهده مى گردد. بدنى با سر نامشخص و پاهايى به شکل تبر و آبشش هايى برگه اى شکل دارند. از اين روست که آنها  را با نام Acephal، Lamellibranch، Pelecypoda  و از طرف ديگر با توجه به دو تکه بودن اسکلت خارجى، Bivalvia نيز ناميده شده است.  

آرکئوسیاتیدا (Archaeocyatha)  آركئوسياتا (Archeocyathid)

یک گروه متنوع موجودات دریایی هستند که از نظر سنی به زمان کامبرین زیرین تا میانی محدودند . از لحاظ ریخت شناسی بین شاخه کیسه تنان و اسفنج ها قرار گرفته اند . اسکلت آهکی آنها دارای شکلی مخروطی است که معمولاً دو دیواره دارد و گرانول دار می باشد . در حفره بین دیواره داخلی و دیواره خارجی پرده های کاذب شعاعی و عمودی شکل وجود دارند . اسکلت منفذ دار است . قسمت های نرم ، محدود به فاصله بین دو سطح دیواره داخلی و خارجی می شود . این موجودات رشد اگزوتکائی Exothecal دارد که این رشد در قسمت رأس مخروط انجام می پذیرد و در این ناحیه موجود به محل زیست خود متصل است . قطر دهانه از 6 - 5/ 1 سانتی متر و ارتفاع موجود نیز بین 10 تا 5/1 سانتی متر تغییر می کند .

شاخه خارپوستان (Echinoidea)

شاخه خارپوستان یکی از شاخه‌های مهم جانوران بی‌مهره محسوب شده و در بردارنده 8000 گونه زنده و حدود 30000 گونه فسیل می‌باشد. این گروه از جانوران تماما دریازی بوده و در اعماق مختلف و آب و هوایی متفاوت به سر می‌برند. منشا خارپوستان به دوره کامبرین ، یعنی حدودا 600 میلیون سال قبل برمی‌گردد. از این گروه از جانوران 6 رده باقی مانده باقی مانده است.

بريوزوآ (Bryozoa)

اصطلاح بريوزوآ از نظر لغوى به معناى جانور خزه مانند است. بريوزوآها  بى مهرگان آبزى هستند که اکثريت آنها در آبهاى دريايى و شور و تعداد معدودى از آنها در آبهاى شيرين زندگى مى کنند. اندازه آنها از 1 ميلى متر تجاوز نمى کند و چون به صورت کلونى هستند اندازه کلونى آنها از 2 سانتيمتر تا 60 سانتيمتر نيز ديده مى شود. 

اگرچه در تمامى سلسله‌هاى شناخته شده حيات گروههاى ميکروفسيل وجود دارد اما بيشتر ميکروفسيل‌هاى دريايى در سلسله آغازيان مورد بررسى قرار مى‌گيرند. ميکروفسيلهاى دريايى چون سايرفسيلها در نهشته هاى متنوع و در چينه‌هاى گوناگون تاريخ زمين‌شناسى حضور دارند (شکل 5)، اما اندازه کوچک آنها و توزيع و گسترش جغرافيايى وسيعشان به آنها ارزش بيشترى بخشيده است.در واقع اندازه کوچک و فراوان بودن آنها موجب مى‌شوند که با داشتن مقدار کمى نمونه براحتى بتوان آنها را مطالعه نمود (شکل 7). گروههاى ميکروفسيلى که در اينجا مورد بررسى قرار خواهند گرفت عبارتند از فرامبنيفرها، راديولرها، دياتومه‌ها، جلبکهاى سبز، جلبکهاى قرمز، استراکدها، کنودونت‌ها، کالپيونليدها، کوکوليت‌ها و اشاره‌اى مختصر به ميکروفسيلها با ديواره‌ آلى

 لئوناردو داوينچى دانشمند و هنرمند مشهور ايتاليايى در حدود پانصد سال قبل ( 1500 پس از ميلاد ) به نحو زيبايى ذهن خوانندگان را به تفکر در مورد پيدايش فسيلها سوق داد و بدين ترتيب نظريات و خرافه هاى رايج در زمان خود را رد کرد . وى مى گويد : “ در کوههاى پارما و پياسنزا ، صدفها و مرجانهاى مرده فراوانى يافت مى شوند که هنوز حالت چسبيده به سنگها را حفظ نموده اند . اگر بگوييد که اين صدفها خود بخود بوجود آمده اند و يا بوسيله طبيعت ايجاد نشده اند ، چنين عقيده اى براى يک مغز هوشيار و متفکر منطقى نيست ( چرا که سالهاى رشد آنها از روى خود صدفها قابل محاسبه است ) . بهرحال در طول تاريخ دانشمندان نظرات متفاوتى را در مورد فسيل با توجه به اعتقادات و يافته هاى زمان خود بيان داشته اند که مجموع اين نظريات تاريخچه علم فسيل شناسى را تشکيل مى دهد و بديهى است براى درک هر چه بهتر اين علم بايستى تاريخچه آن را مطالعه نمود .

وقتى درباره حوادث تاريخى و اسناد به جاى مانده از آنها ( همچون جنگ جهانى اول ) صحبت مى کنيم ، زمان آن به سال ، قرن و يا دهها قرن اندازه گيرى مى شود، اما زمانى که بحث تاريخ زمين به ميان مى آيد ، زمان آن به ميليون و ميليارد سال اندازه گرفته مى شود . زمان بخشى از زندگى روزمره ما است که اثر آن را با رويدادهايى که در آن گذشته و با استفاده از تقويم حفظ مى کنيم . تقويم اختراع حيرت آورى که اساس آن حرکات کره زمين در فضا است و يک چرخش آن حول محور خودش « يک شبانه روز » و يک دور گردش آن حول خورشيد « يک سال » مى شود . اما آن دسته از مردم که تاريخ زمين را مطالعه کنند نيز از يک نوع تقويم استفاده مى نمايند که به آن « مقياس زمانى زمين شناسى » گويند . پايه و اساس چنين مقياسى فسلها هستند .

اين تقويم يعنى مقياس زمانى زمين شناسى با ساير تقويم هايى که با آنها آشنايى داريم متفاوت است و مى توان آن را به کتابى تشبيه نمود که سنگها و فسيلها موجود در آن و رقمهاى آن کتاب مى باشند . برخى از صفحات اين کتاب گم شده اند و يا ورقهاى آن برگشته اند و از اينرو قابل خواندن نيستند و يا صفحاتى وجود دارند که هنوز شماره نخورده اند . اين زمين شناس و خصوصا فسيل شناس است که به ما کمک مى کند و ابزار لازم را در اختيارمان مى گذارد تا توانايى خواندن کتاب تاريخ زمين را داشته باشيم . بنابراين براى درک هر چه بهتر از تاريخ زمين ناچار به آشنايى با فسيلها هستيم تا متوجه شويم چه هستند ؟ چگونه تشکيل شده اند ؟ و بتوانيم به سئوالاتى از اين دست پاسخ گوييم .

اين تقويم يعنى مقياس زمانى زمين شناسى با ساير تقويم هايى که با آنها آشنايى داريم متفاوت است و مى توان آن را به کتابى تشبيه نمود که سنگها و فسيلها موجود در آن و رقمهاى آن کتاب مى باشند . برخى از صفحات اين کتاب گم شده اند و يا ورقهاى آن برگشته اند و از اينرو قابل خواندن نيستند و يا صفحاتى وجود دارند که هنوز شماره نخورده اند . اين زمين شناس و خصوصا فسيل شناس است که به ما کمک مى کند و ابزار لازم را در اختيارمان مى گذارد تا توانايى خواندن کتاب تاريخ زمين را داشته باشيم . بنابراين براى درک هر چه بهتر از تاريخ زمين ناچار به آشنايى با فسيلها هستيم تا متوجه شويم چه هستند ؟ چگونه تشکيل شده اند ؟ و بتوانيم به سئوالاتى از اين دست پاسخ گوييم . درمجموعه حاضر سعى شده است بطور خلاصه فسيل و علم فسيل شناسى مورد بحث قرار گيرد تا علاقمندان بتوانند جواب پرسشهاى خود را در اين خصوص بيابند .

معناى لغوى فسيل عبارتست از چيزى که از حفارى بدست آمده باشد . اما امروزه براى آن معناى ديگرى متصورند و آن را مدرک و دليلى شناخته شده از حيات گذشته مى دانند ؛ به عبارت ديگر فسيلها ، اجساد و بقايا و آثار موجوداتى مى باشند که پس از مرگ در بين رسوبات دفن شده و همراه با آنها تحت تاثير پديده سنگ شدگى ( دياژنز ) قرار گرفته اند . بنابراين فسيلها انواع باقيمانده جانورى و گياهى نظير جسم حيوانات و استخوانهاى مربوط به آنها ، تنه گياهان قديمى و ساختمان شان ، کرمهاى نرم ، ستاره هاى دريايى و غيره ( از نقطه نظر تشريحى ) و آثار و مواد به جامانده از آنها نظير فضولات ، مدفوعات ، تخم ها ( آثار طبيعى ) و اثر لانه ها ، آشيانه ها ، رد پاها ( آثار مصنوعى ) را شامل مى شود و تمامى اينها بطور مستقيم توسط موجودات که در گذشته مى زيسته اند ، بوجود آمده اند . بدين ترتيب براى آنکه يک شى فسيل به حساب آيد ، بايستى بقايا و يا آثار فعاليت زيستى موجودات گذشته باشد . بطور کلى فسيلها به دو گروه تقسيم مى نمايند :

1- فسيلهاى اندامى

 2- فسيلهاى اثري 

 منظور از فسيلهاى اندامى بقاياى حقيقى موجودات زنده مى باشند که در حالات بسيار مساعد شکل آنها با شکل موجود زنده اصلى اوليه کاملا تطبيق مى کند و تغيير زيادى در آن صورت نگرفته است . اما فسيلهاى اثرى علائم غير مستقيم حيات هستند که توسط موجودات بر جاى گذاشته شده اند . جاى پاهاى دايناسور ، اثر نقب زدن کرمها ، اثرات ناشى از خزيدن تريلوبيت ها و ساير شواهد فرايندهاى حيات همچون فضولات و مدفوعات که بصورت فسيل در آمده اند همگى جزء فسيلهاى اثرى محسوب مى گردند .

به طور کلی می توان اقسام فسیل ها را به شرح زیر خلاصه کرد :

1- فسیلهای شاخص ( Index – fossils ) : که دارای گسترش جغرافیایی وسیع بوده ولی در زمان کوتاه زمین شناسی می زیسته اند مانند فسیل آمونیت که منحصراً در کرتاسه میانی وجود داشته است .

2- فسیل های غیر شاخص ( Non Index – fossils ) : که تقریباً در تمام دوره ها و یا دورانهای زمین شناسی وجود داشته اند و شاخص زمان معین و کوتاه زمین شناسی نیستند . مانند برخی دوکفه ای ها ، شکم پایان ، مرجانها و ...

۳- فسیل های رخساره ( Facies fossils ) : فسیلهایی هستند که ارزش پالئوژئوگرافی آنها بیش از اهمیت بیوستراتیگرافی آنهاست . این فسیل ها می توانند معرف وضعیت جغرافیایی زمان زیست خود از نظر آب و هوا و سایرشرایط محیط زیستی باشند . مثلاً فسیل کلنی های مرجان حاکی از محیط ساحلی دریا و آب و هوای استوایی تا نیمه استوایی است

حال اين سوال مطرح مى شود چه فسيل هايى را با ارزش مى خوانيم ؟ در جواب بايد گفت فسيل هاى راهنما (Index Fossils). آن دسته از فسيل ها  به اين نام خوانده مى شوند که :

1- شناسايي آنها آسان است.

2- بسيار فراوانند.

 3- داراى عمر کوتاه بوده اند.

 4- از گسترش جغرافيايى قابل توجهى برخوردارند .

اگرچه در حال حاضر پوسته ايران‎زمين يک پارچه و به ظاهر همگن است ولى شواهد گوناگون زمين‎شناختى، به ويژه وجود مجموعه‎هاى افيوليتى در امتداد گسل‎هاى عمده ايران که يادآور زميندرزهاى کهن‎اند، بر شواهد جدايش‎هاى درون قاره‎اى ژرف گواهى مي‎دهند که تا گوشته ادامه داشته‎اند.

درباره ماهيت، تعداد، جايگاه جغرافيايى و به ويژه اندازه گسترش اين جدايش‎ها، اتفاق نظر وجود