بازوپايان (Brachiopoda)

بى‌مهرگان دريايى که اسکلت خارجى آنها از دو کفه (valve) تشکيل شده است. اين دو کفه بهم متصل بوده و از اتصال اين دو، محور يا خطى بوجود مى آيد که به آن خط لولا يا خط دندانه يا Hing line مى گويند.  براکيوپودها غالبا در محيط هاى کم عمق و همراه با مرجان ها و اسفنج ها زيست مى کنند. اين شاخه از جانوران در ديرينه شناسى داراى اهميت فوق العاده اى بوده و در دوران پالئوزوييک و مزوزوييک بسيار فراوان بوده اند. بطور کلى، از کامبرين ظاهر شده و تا عهد حاضر وجود دارند. تمام بازوپايان، دريايى و جانورى ثابت مى باشند. بعبارت ديگر وجود بازوپايان در رسوبات مورد مطالعه براى دريايى بودن آن رسوبات کافى است. براکيوپودها توسط ساختمانى بنام ساقه   (Pedicle) خود را به کف دريا ثابت مى کنند. اما امکان دارد در عده اى ديگر بجاى ساقه توسط خارهايى که در سطح خارجى آنها وجود دارند خود را ثابت نمايند.

توليد مثل : از نوع جنسى است اما فرم هرمافروديت نيز ديده مى شود. پس از تشکيل تخم (زيگوت) يک لارو تشکيل مى شود که اين لارو مدتى بحال آزاد در آب شناور بوده تا اينکه خود را به نقطه اى ثابت کند و بقيه مراحل رشد را طى نمايد  دو ماهيچه که سبب باز شدن کفه ها از هم مى شود Diductore و دو ماهيچه که سبب بسته شدن کفه ها مى گردد Adductore ناميده مى شود و ماهيچه هايى که موجب حرکت کفه ها حول ساقه مى شود Adgustore ناميده شده است. بطور کلى شاخه براکيوپورا به دو رده (Class) تقسيم مى شود :

1- مفصل داران (Articulata)

2- بى مفصلان (Inarticulata)

تفاوت عمده اين دو رده در داشتن دندان و حفره دندانى در رده مفصل داران و عدم وجود آن در بى مفصلان است. در بى مفصلان، عملى که دندان و حفره دندانى انجام مى دهد توسط ماهيچه ها صورت مى گيرد. ترکيب ساختمانى و يا جنس براکيوپودها در مفصل داران از کلسيت و در بى مفصلان غالبا از کيتنوفسفات است. اما در رده مفصل داران که جنس غشاء آهکى است سه فرم متفاوت مشاهده مى گردد :

1- منقوط يا Punctate

2- غير منقوط  يا Impunctate

3- منقوط کاذب يا Pseudounctate 

 بايد توجه داشت که در براکيوپود عهد حاضر غشاء از سه لايه تشکيل شده است.

- Periostracum

- Ectostracum

- Endoectostracum

بدن براکيوپودها در درون دو کفه قرار مى گيرد. قسمت هاى نرم شامل : دستگاه گوارش، ماهيچه هاى مختلف، پوست و Lophophore مى باشد. دستگاه گوارش شامل : دهان، قسمتى شبيه به معده، يک روده و لوفوفور (براکيا)است که زايده اى کشيده شده در اطراف دهان است و داراى دو بازو است که اين دو بازوها به اشکال مختلف مارپيچى پيچ خورده ديده مى شوند. محل اتصال آهکى (يا Brachidium) و در نتيجه لوفوفور (Brachia) به يکى از کفه هاست که به آن، کفه بازويى يا Brachial valve گفته مى شود. کفه ديگر را که ساقه از آن خارج مى شود کفه ساقه اى يا Pedicle valve مى نامند.محلى از کفه ها که داراى اتصال دايم هستند و خط لولا در آن بخش قرار مى گيرد را بخش عقبى يا Posterior و طرف مقابل آن را بخش جلويى يا Anterior مى نامند. از طرف ديگر آن سطح از کفه ها که در آن براکيا واقع شده باشد سطح پشتى يا Dorsal و صفحه مقابل را سطح شکمى يا Ventral مى گويند.

رده مفصل داران

در اين رده، تقسيم بندى با توجه به ساختمان صدف، شکل لوفوفوز و مشخصات Delthyrium صورت مى گيرد.برخى از آنها را بر اساس لوفوفور تقسيم بندى مى کنند :

1- مفصل داران با لوفوفور مارپيچى :

از اين گروه مى توان به Order Orthida و Suborder Orthacea اشاره کرد. اين زير راسته از کامبرين تا کرتاسه فراوان بودند و صدف آنها نسبتا مسطح، غير منقوط با خط لولاى مستقيم که ساقه از يک Delthyrium خارج شده. جنس Orthis متعلق به اين زير راسته است که شاخص پالئوزوييک زيرين بوده و اندازه آن کوچک، داراى دنده هاى شعاعى ساده و ظريف (Costae) و هر کفه محدب مى باشند.

Suborder Spiriferacea : بر خلاف زير راسته قبلى که از اردويسين ظاهر شده و تا امروز وجود دارند، در سيلورين ظاهر شدند، در کربونيفر بالايى حداکثر گسترش را داشتند و در لياس رو به کاهش نهادند. داراى خط لولايى مستقيم مى باشند. از جنس هاى مهم آن مى توان به جنس Sprifier اشاره نمود که خط لولايى طويل و مستقيم با Fold و Sulcuse برجسته و مشخص، دنده هاى شعاعى فراوان و برجسته که حالت Plication را نشان مى دهند. در دونين به فراوانى از سازنده هاى مختلف گزارش شده اند : سازند خوش ييلاق، سازند پادها (در ايران مرکزى) و سازند سيبزار.

2- مفصل داران با لوفوفور نوارى :

 مى توان به Suborder Terebratulacea اشاره نمود که لوفوفور بصورت يک نوار پيچيده است. صدف از نوع منقوط مى باشد. از دونين ظاهر شده اند، درژوراسيک تنوع و گسترش زيادى پيدا کرده اند و در حال حاضر نيز گونه هايى از آنها در درياها زندگى مى کنند. از اين گروه مى توان به جنس Terebratula اشاره نمود.

3-براکيوپودهاى مفصل دار با صدف منقوط کاذب :

از اين گروه مى توان به Productacea Suborder اشاره نمود که در کربونيفر و پرمين فراوان بوده اند. نحوه ثابت شدن آنها توسط خارهاى طويل و توخالى که در روى کفه ها و غالبا اطراف خط لولا وجود داشته، صورت مى پذيرفته است. به عبارت ديگر، فاقد ساقه اند. غالبا داراى خط لولاى مستقيم الخط، فاقد دستگاه بازويى مشخص، لوفوفور مارپيچى و بعضى از گونه ها داراى کفه براکيال به حالت مسطح يا مقعرند. يکى از جنس هاى آن Products مى باشد.

اصطلاحات:

 طول (Length) : فاصله بين Posterior و Anterior

_عرض (Width) : فاصله بين طرفين براکيوپود که گاهى طول < عرض و گاهى عرض < طول مى باشد.

_Beak: نوک منقارى شکل موجود در کفه ها.

_ قله (Umbo) : بلندترين (محدب ترين) نقطه موجود روى کفه.

_خطوط لولا (Hingeline) : محل اتصال دو کفه بهم.خطوط رشد

_ Growth lines: خطوط متحدالمرکزي  که همزمان با رشد موجود روى کفه ظاهر مى شوند

_Commissure : خط ما بين دو کفه

_Anterior Costae : خطوط برجسته شعاعى از مرکز Beak به طرف Commissure Plication : در بعضى از براکيوپودها خطوط Costae بخوبى رشد کرده و پستى و بلندى شبيه ايرانت ايجاد نموده است.

_Rugae : چين هاى راه راه متحدالمرکز که با خطوط رشد تفاوت زيادى دارند.

_Inter - area : فضاى بين Break و Hing line.

_Cardinal angle : زاويه اى که در طرفين Inter – area تشکيل مى شود

_Cardinal extremity : منتهى االيه Inter – area يا قسمت انتهايى خط لولا

_Fold : منطقه برجسته شده در طول خط ميانى روى کفه

_Sulcus : منطقه فرو رفته در طول خط ميانى که روى کفه مقابل کفه Fold دار قرار مى گيرد

_Delthyrium : شکاف مثلثى شکلى در کفه Pedicle که از دو بخش کوچک تر به نام Delthydium تشکيل شده است

_Nothothyrium : شکافى که در کفه Brachial ايجاد شده است

_Foramen : محل خروج ساقه (Pedicle)