زلزله ژاپن پنجمين زلزله بزرگ جهان است

زلزله 9/8 ريشتري ژاپن پنجمين زلزله بزرگ ثبت شده جهان از سال 1900 به بعد است. به گزارش خبرگزاري فارس به نقل از خبرگزاري آسوشيتدپرس، زلزله اخير ژاپن بدون شك يكي از بزرگترين زمين‌لرزه‌هاي تاريخ جهان بوده است كه دقايقي بعد از وقوع آن سونامي رخ داده است. ژاپن جزو آماده‌ترين كشورها در برابر زلزله است. اين زلزله نشان جنگ انسان با طبيعت است كه در نهايت نيز طبيعت در اين حادثه پيروز شده است. زلزله 9/8 ريشتري كه در كشور داراي تكنولوژي‌هاي مدرن ژاپن رخ داده، جان صدها نفر را گرفته كه احتمال افزايش آمار كشته‌شدگان نيز وجود دارد و مي‌تواند خسارات آن بدتر از خسارات فعلي هم شود.

اين زلزله پنجمين زلزله بزرگ جهان ثبت شده از سال 1900 تاكنون است و همچنين اين زمين‌لرزه بزرگ‌ترين زمين‌لرزه تاريخ ژاپن محسوب مي‌شود.

دنيس ميلتي كارشناس آمادگي در مقابل بلاياي طبيعي گفت: مهم نيست كه ما چكار مي‌كنيم، مهم اين است كه ما هركاري هم كه انجام دهيم باز هم به طور كامل امن نيستيم.

وي افزود: طبيعت هميشه مي‌تواند به ما و همه چيزهايي كه ساخته‌ايم آسيب برساند. به دليل وجود سيستم‌هاي هشدار سونامي، تلفات و خسارات ناشي از وقوع سونامي به شدت كاهش پيدا كرد و باعث شد كه ميزان تلفات و خسارت‌ها كمتر از سونامي گذشته باشد.زلزله اخير ژاپن حدود 700 بار قدرتمندتر از زلزله هائيتي بوده است.

زلزله ژاپن؛ فاجعه اي طبيعي با پيامدهاي گسترده زيستي و جغرافيايي

با انفجار نخستين رآكتور نيروگاه اتمي فوكوشيما و بدنبال آن آسيب ديدگي جدي و احتمال انفجار در دومين راكتور اين نيروگاه در منطقه زلزله زده شمال ژاپن، ابعاد و پيامدهاي گسترده زيست محيطي اين فاجعه بزرگ طبيعي روبه فزوني است. زلزله اي شديد با قدرت 9/8 درجه در مقياس ريشتر و تداوم پس لرزه هاي بسيار آن و هجوم سهمگين امواج طغيانگرِ و ويران كننده، يكي از كم سابقه ترين بحران هاي طبيعي در قرن اخير را داراست. البته اين تمام ماجرا نيست، در كنار اين پيامدهاي طبيعي و، نگراني ها از انفجارهاي پياپي رآكتورهاي اتمي در منطقه بحران زده به اوج رسيده و هر لحظه دامنه و گستره اين فاجعه بزرگ را شديدتر مي كند.

به گزارش خبرگزاري هاي بين المللي، آمار تاييد شده تلفات زلزله و سونامي همزمان در ژاپن بيش از 700 نفر است، اما پليس اين كشور گفته است كه آمار تلفات در مناطق زلزله زده مي تواند از ده هزار تن هم بيشتر باشد.

آخرين تصاوير مناطق آسيب ديده

زلزله روز جمعه، شديدترين زلزله اي است كه تاكنون در ژاپن ثبت شده و گفته مي شود كه بيش از يك هزار نفر در اثر وقوع سونامي ناشي از آن در سواحل شرقي ژاپن كشته شده اند. اين زلزله سهمگين در 125كيلومتري شرق ساحل هونشو ژاپن و 380 كيلومتري توكيو، بخش ‌هاي وسيعي از ژاپن و قسمت‌هايي از شرق چين و روسيه را به لرزه درآورد. ژرفاي كانوني زلزله حدود 25 كيلومتر و ساز و كار آن فشاري با يك صفحه كاملا نزديك به قائم بوده است.تصاوير هوايي از مناطق آسيب ديده بيانگر جابجايي و تخريب صدها كشتي، خودرو و ساختمان در اثر سونامي است. در بندر ريكوزنتاكادا كه تقريبا به طور كامل نابود شده، 400 جسد كشف شده است.

به گزارش رسانه هاي ژاپن، در بندر ميناميسانريكو، هنوز از اوضاع حدود 10 هزار نفر از اهالي خبر دقيقي گزارش نشده است.

سونامي ناشي از اين زلزله، با سرعت 800 كيلومتر در ساعت (معادل سرعت يك هواپيماي مسافربري) عرض اقيانوس آرام را طي كرد و به جزاير هاوايي و ساحل غربي آمريكا رسيد.

در اثر وقوع اين زمين لرزه و سونامي ناشي از آن، بيش از يك ميليون نفر به آب آشاميدني دسترسي ندارند، برق چهارميليون خانه در پايتخت ژاپن قطع شده و توقف فعاليت قطار زيرزميني در اين شهر سرگرداني مسافران را به همراه داشته است.

پيامدسنجي بحران زلزله در ژاپن

الف- زلزله ژاپن و بيم وقوع فاجعه هسته اي با گسترده جهاني:

يكي از مهمترين آثار و پيامدهاي اين فاجعه طبيعي – در كنار تلفات سهمگين انساني و مالي در مناطق زلزله و طوفان زده – تاثيرات مخرب اين بلايا بر نيروگاه هاي اتمي ژاپن بوده كه در صورت گسترده تر شدن دامنه بحران، مي تواند به يك فاجعه گستره جهاني منجر شود.

هرچند همچنان مقام هاي ژاپن بر اين نكته اصرار مي ورزند كه با وجود انفجار راكتور اتمي نيروگاه فوكوشيما، مواد راديو اكتيو در محيط پخش نشده و گزارش هاي آژانس نيز هنوز چنين مساله اي را تاييد نكرده است اما به دنبال انفجار روز شنبه، شبكه تلويزيوني 'سي ان ان' اعلام كرد كه زلزله ژاپن سبب نشت مواد هسته اي شده است.

راديو دويچه وله آلمان نيز اعلام كرد كه پس از ناموفق ماندن عمليات خنك ‌سازي در رآكتور شماره 2 خطر تازه‌ نشت مواد راديواكتيو ژاپن را تهديد مي‌كند.

آژانس ايمني هسته اي ژاپن پيشتر گفته بود كه در اطراف نيروگاه فوكوشيما عنصر راديواكتيو 'سزيم' يافت شده كه نشانگر آن است كه سوخت هسته اي نيروگاه ممكن است آغاز به ذوب شدن كرده باشد.

بروز چنين واقعه‌اي مي‌تواند فجايع اتمي مشابه چرنوبيل را در پي داشته باشد.

در اين ميان و در نخستين ساعات بامداد يكشنبه، وبسايت رسمي آژانس بين المللي انرژي اتمي در گزارشي از آخرين تحولات مربوط به انفجارها و آسيب ديدگي رآكتورهاي اتمي در مناطق زلزله زده ژاپن با استناد به اعلام مقام هاي ژاپن نوشت: واحدهاي 1، 2 و 4 نيروگاه فوكوشيما به حالت خاموش درآمده است.

به گفته مسوولان اين نيروگاه اتمي، فشار داخل راكتور شماره 3 نيز به دليل از كار افتادن سيستم خنك كننده اضطراري به طور خطرناكي رو به افزايش است.

به گزارش ديلي تلگراف، 'يوكيو ادانو' سخنگوي دولت ژاپن نسبت به وقوع انفجار در رآكتور شماره 3 مجموعه نيروگاه اتمي فوكوشيما هشدار داده است.

در همين حال، برخي منابع رسانه اي نيز از احتمال نشت گسترده مواد راديو اكتيو در روز يكشنبه پس از آسيب ديدگي سيستم خنك كنندگي دومين راكتور اتمي اين نيروگاه گزارش دادند.

پيش از اين نيز، آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در اطلاعيه‌اي اعلام كرد: در چارچوب عمليات مقابله با زلزله و پيامدهاي سونامي در ژاپن، چهار نيروگاه اتمي اين كشور پيش از اينكه بر اثر تكانه‌هاي زمين آسيب ببينند، از مدار خارج و به شيوه امن خاموش شدند و آژانس نيز آماده همكاري در اين زمينه است. همچنين آژانس تلاش مي‌كند اطلاعات بيشتري از اينكه كدام كشورها و نيروگاه‌هاي اتمي با اين زمين لرزه مواجه شده‌اند، كسب كند.

دولت ژاپن سعي دارد نگراني عمومي از احتمال ذوب شدن سوخت هسته اي در نيروگاه آسيب ديده و نشت مواد راديواكتيو به محيط زيست را كاهش دهد.

آژانس بين المللي انرژي اتمي همچنين از تخليه حدود 170 هزار نفر از ساكنان شعاع 20 كيلومتري نيروگاه فوكوشيما خبر داده است.

تلويزيون بي بي سي اعلام كرد: گزارش هاي اوليه بيانگر عدم آسيب ديدگي جدي راكتور شماره يك نيروگاه فوكوشيما پس از انفجار ساختمان آن در روز شنبه بود ولي گزارش هاي جديدتر از افزايش ميزان تشعشع در محيط خبر مي دهد.

در اين حال، به گزارش شركت نيروي برق توكيو (تپكو) سيستم خنك كننده اضطراري راكتور شماره 3 نيروگاه نيز آسيب ديده و فشار و حرارت در داخل آن رو به افزايش است.

سخنگوي دولت ژاپن گفته است مهندسان در حال خارج كردن هوا براي كاهش فشار در داخل راكتور و خنك شدن آن هستند. به گفته ادانو، هواي خارج شده به ميزان كمي حاوي ذرات راديواكتيو است، اما اين ميزان كم و براي سلامتي مضر نيست.

اين در حالي است كه روز شنبه نيز عمليات مشابهي بر روي راكتور شماره 1 انجام شده بود كه پس از مدتي منفجر شد. براساس برخي گزارش ها، چهارتن از كاركنان نيروگاه اتمي فوكوشيما در اين حادثه مجروح شده اند.

براساس گزارش رسمي منابع خبري ژاپني، يك سوم از برق ژاپن از انرژي هسته اي توليد مي شود.

كارشناسان فيزيك هسته اي بر اين باورند كه اگر روند نامطلوب انفجار و آسيب ديدگي رآكتورهاي نيروگاه اتمي فوكوشيماي ژاپن و به دنبال آن ذوب شدن سوخت هسته اي و نشت مواد راديواكتيو به محيط وسيعِ پيراموني اين نيروگاه با همين وضع پيش رود، وقوعِ دو فاجعه اتمي 'تري مايل آيلند' در پنسيلوانياي آمريكا (سال 1979 ميلادي) و 'چرنوبيل' در اوكراين (سال 1986ميلادي) دور از ذهن نخواهد بود.

در هر دو فاجعه، حرارت زياد در راكتور باعث ذوب شدن هسته فلزي آن و در نتيجه نشت مواد هسته اي در گستره وسيعي از محيط شد. هنوز هم اثرات مخرب اين دو فاجعه بر روي محيط زيست و همچنين انسانها چهره نمايي مي كند.

در حادثه چرنوبيل، زماني كه راكتور شماره 4 اين نيروگاه اتمي در سال 1986 آتش گرفت نواحي مجاور آن تخليه شده و زمين هاي كشاوررزي آلوده شدند. به طوري كه براي قرن ها به كشت و كار در آن منطقه آسيب وارد شد و براي بازگشت به حالت طبيعي آن زمان زيادي لازم بود.

در حالت طبيعي نيز مواد قابل اشتعال نيروگاه در زمين هاي آسيب ديده اطراف انباشته شده كه 6 سال بعد باعث وقوع آتش سوزي در تابستان داغ 1992 شد. حدود 136 آتش سوزي هولناك سرتاسر زمين هاي كشاورزي تبديل به بيابان شده را فرا گرفته و مواد راديو اكتيوي كه زمينهاي اطراف را آلوده كرده بودند به حركت درآورده و آن را به سمت بالا حمل كردند. اين عمل باعث فوران هواي داغ و ذرات دود در هوا شد. در نتيجه آن مواد بيشتر از قبل در محيط زيست پخش شدند.

اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا در فوكوشيما نيز چنين اتفاقي افتاده است يا خير؟ به نظر مي رسد اين راكتور قبل از 'ذوب' بسته شده بوده كه اين موضوع، به ميزان قابل توجهي خطر ورود مواد هسته اي به محيط زيست را كم مي كند، اما يافتن ايزوتوپ هاي سزيوم در بيرون ساختمان هاي نيروگاه مي تواند نشانگر آن باشد كه هسته فلزي راكتور در معرض هوا قرار گرفته است.

دولت ژاپن مي گويد كه انفجار در نيروگاه هسته اي فوكوشيما به محفظه فلزي راكتور آن آسيبي نزده و موجب نشت فاجعه بار مواد راديواكتيو نشده است.

با آنكه ژاپن از سال ها قبل داراي يك برنامه موفق انرژي هسته اي بوده،اما مسوولان اين كشور در مورد حوادث هسته اي قبلي اطلاعات كاملي را دراختيار مردم اين كشور قرار ندادند و بعيد است ابراز اطمينان آنها از كم بودن اثرات زيست محيطي حادثه كنوني نيز، كاملا متقاعد كننده باشد.

با اين حال، با وقوع زلزله در ژاپن و گسترده شدن دامنه اين بحران، طرفداران نيروگاه هاي هسته اي و فعالان محيط زيست هردو به طرح گمانه زني هاي خاص خود پرداخته اند.

به گفته برخي دانشمندان هسته اي، اگر روند آزاد شدن مواد رادواكتو به صورت عمده وجود داشته باشد، اين احتمال وجود دارد كه اين نشتي به جريان جت استريم (jet stream ) در اقيانوس آرام راه يابد و به سواحل غربي ايالات متحده برسد.

'مارك هيبز' كارشناس هسته اي در موسسه 'كارنگي' به خبرگزاري رويترز گفت: 'اگر اين حادثه به ذوب شدن هسته رآكتور بيانجامد، مساله جدي است.

هيبز معتقد است، 'آنچه شاهد آنيم، صرف نظر از اطلاعات ژاپني ها مبني بر تحت كنترل بودن اوضاع، اين است كه به سمت ذوب شدن مي رويم.

اما 'نائوتو سكيمورا' از دانشگاه توكيو بر اين باور است كه وقوع يك فاجعه راديواكتيو عمده غيرمحتمل است.

ب- زلزله ژاپن و آثار جغرافيايي و زيست محيطي بر كره زمين:

افزون بر نگراني هاي فزاينده درباره آثار زيست محيطي بحران زلزله در ژاپن

– بويژه مخاطره هاي اتمي آن – براساس برخي گزارش ها، زلزله روز جمعه، محور كره زمين را 10 سانتي متر جابه جا كرده و موجب كوتاه تر شدن طول روزها شده است.

مجله علمي 'نيوساينتيست' روز شنبه در گزارشي به نقل از ژئوفيزيك دانان ناسا اعلام كرد: زلزله 9/8 ريشتري كه در ژاپن رخ داد، نه تنها خسارت هاي جاني و مالي بسياري به اين كشور وارد كرد بلكه محور زمين را حدود 10 سانتي متر جابه جا كرد.

به گفته ريچارد گروس، در اثر اين جابه جايي، سرعت چرخش زمين افزايش يافته و موجب شده است كه 6/1ميكروثانيه از طول روزها كم شود. يك ميكروثانيه برابر با يك ميليونيم ثانيه است.

براساس بررسي هاي انجام شده، شدت اين زمين لرزه به حدي بوده كه گسل آن 40 متر حركت كرده است. طول اين گسل 300 تا 400 كيلومتر و عرض آن 100 كيلومتر است.

نيوساينتيست افزود: در زلزله سال 2004 سوماترا محور زمين 7 سانتي متر خطي و 2 ميليونيم ثانيه قوسي جابه جا و به ميزان 8/6 ميكروثانيه از طول روز كم شد.

براساس گزارشهاي قبلي، در زلزله سال گذشته شيلي نيز محور زمين حدود 8 سانتي متر تغيير كرد. مهم ترين دستگاه هاي لرزه نگاري دنيا در مراكز تحقيقاتي ژئوفيزيك از آلمان و اسكاتلند تا فرانسه و آمريكا در زمان وقوع زلزله ژاپن، تغييرات امواج زمين را ثبت كرده اند.

كارشناسان و پژوهشگران علوم جغرافيا و ژئوفيزيك مي گويند: فشارهاي وارده به مركز زمين كه به دنبال وقوع زلزله هايي با قدرت بالا روي مي دهد، سبب چرخش لنگر زمين يعني محوري كه زمين حول آن به دور خود مي چرخد شود. با جابه جايي اين محور، آثار متعددي از جمله كوتاهي روز يا شب و حتي تغييراتي در فصل هاي سال و آب و هواي كره زمين ايجاد مي شود.

در واقع در اثر جابه جايي گسل هايي با طول زياد و همچنين حركت طولي اين گسل ها و مدت زمان وقوع زلزله، فشارهاي وارده باعث مي شود كه لنگر چرخش زمين يعني محوري كه زمين حول آن به دور خود مي چرخد جابه جا شود كه ميزان اين جابه جايي نيز به شدت نيروهاي وارده بستگي دارد .

درمورد زلزله ژاپن با توجه به وسعت و طول گسل، جابه جايي 10 سانتي متري محور زمين در اثر زلزله اخير ژاپن چندان دور از انتظار نيست. در واقع در نتيجه اين زلزله، جرم بزرگي در داخل كره زمين به سمت مركز حركت مي كند. اين فرآيند علاوه بر جابه جايي محور زمين سبب افزايش سرعت زمين نيز خواهد شد.