ماه و ولکانیسم آن

ماه

کره ی ماه تنها قمر زمین است. میانگین فاصله ی ماه تا زمین 403،384 کیلو متر و قطر ماه 3،476 کیلومتراست. در سال 1969 برای نخستین بار افرادی به نام های نیل آرمسترانگ و باز آلدرین بر ماه فرود آمدند بر خلاف زمین ماه نه اب دارد ، و نه جو ، و نه حیات ، و نه میدان مغناطیسی.نمی توان گفت که ماه کاملا" غیر فعال است،زیرا( ماه لرزه) را باید نشانه ای از وجود نوعی حرکت در درون آن دانست . قطعا" ماه در دوران گذشته آتشفشان هایی داشته است اما اغلب حفره هایی را که در آن می بینیم نتیجه ی اصابت سنگ های آسمانی   است که در اولین روز های شکل گیری آن به وقوع پیوسته .بعضی از این حفره ها عمیق اند مثلا" حفره ی نیوتون 800متر است. هنگامی که سفینه ی شوروی به نام لونا 3 از پشت ماه عکس می گرفت ، دانشمندان دیدند که روی پنهان ماه درست شبیه روی آشکار آن نیست . در آنجا تعداد حفره ها بسیار بیشتر بود اما به طور کلی از حفره های روی آشنای ماه کوچکتر بودند .

در منظومه شمسي 35 قمر وجود دارد كه هفت قمر آن به نام اقمار غول پيكر ناميده مي شوند كه شش قمر آن در مدار سه سياره بزرگ مشتري – زحل ونپتون قرار دارد وهفتمين قمر غول پيكر در مدار زمين قرار دارد.ماه وزمين را يك سياره مضاعف ميداننداما دنيائي كه اين سياره مضاعف ميسازند دو دنياي كاملا متفاوت است .

سنگهای آذرین کره ماه

تجزیه شیمیایی سنگهایی که طی ماموریتهای مختلف سفینه آپولو از کره ماه به زمین آورده شد نشان می‌دهد که بجز در مورد فقدان آب و اکسیژن آزاد ، ترکیب سنگهای کرده ماه بسیار شبیه ترکیب سنگهای زمین است. اکثر سنگهای ماه از نظر منشا آذرین هستند. برای مثال سنگهای حوضچه ماریا همه گدازه‌های بازالتی و نمونه‌های مناطق مرتفع ماه همه از انواع گابرو ، نوریت (گابرویی متشکل از پلاژیوکلاز و پیروکسن ارتورومبیک) و آنورتوزیت (سنگی عمدتا متشکل از پلاژیوکلاز کلسیم‌دار) تشکیل شده‌اند.

منشاء ماه :

1) تسخير ماه توسط زمين

2) شكافته شدن وتقسيم شدن زمين وجدا شدن ماه از آن

3) توده شدن بقاياي سحابي خورشيدي در اطراف مدار زمين

اشكال سطح ماه :

1) دشت هاي مسطح  ( ماريا ) :از كلمه ي لاتين ماره به معني دريا گرفته شده است تعداد چهارده دشت مسطح در ماه وجود دارد و اكثر آنها در قسمت نزديك ماه قرار دارند

2) رشته كوهها : داراي قله هاي به ارتفاع حداكثر 8 كيلومتر است اطلاعات پرتو سنجي سني بالاي 5/4 ميليارد سال را براي كوههاي قديمي ماه بدست مي دهد .

3) حفرات : آشناترين اشكال سطح ماه هستند واكثرا در نتيجه ي برخورد شهاب سنگها بوجود آمده اند .بزرگترين حفره ها حدود 240كيلومتر قطر دارند .

ولكانيسم ماه:

1) ولكانيسم كوههاي ماه : تركيب اصلي كوهها از سه نوع سنگ آذرين آنورتوزيت- نوريت وتروكتوليت تشكيل شده است .دسته دوم سنگي موسوم به كريپ است كه داراي مقادير زيادي كلسيم – عناصر كمياب زمين وفسفر است.

2) ولكانيسم ماريا : سطوح ماريا حدود 16درصد سطح ماه را شامل مي شود كه به طور واضح آتشفشاني بوده ودر نتيجه ي ذوب جزئي از داخل جبه بالا آمده است . بازالتهاي تيره رنگ در منطقه ي حدود 3/6ميليون كيلومتر مربع رخنمون دارند وجوانترين سنگهاي سطح ماه را تشكيل مي دهند .

توالي گدازه هاي سطوح ماريا :

در قاعده ي اين توالي قديمي ترين گدازه ها با سن حدود 85/3 ميليارد سال قرار دارند كه از نوع گدازه هاي غني از كريپ هستند . در ادامه فازي وجود دارد كه طي آن بازالتهاي غني از تيتانيوم حدود 8/3-5/3 ميليارد سال قبل قرار گرفته است .به دنبال اين فاز بازالتهاي با تيتانيوم كمتر فراوان هستند كه 5/3 –3ميليارد سال قبل فوران كرده اند وآخرين دوره بازالتهاي با تيتانيوم متوسط تا زياد كه حدود 3ميليارد سال قبل فوران يافته اند.

خصوصيات سنگ شناسي و ژئوشيميايي بازالتهاي ماريا :

بازالت هاي ماه مافيك بوده وداراي دو كاني سيليكاته پلاژيو كلازكلسيم دار و كلينوپيروكسن مي باشد. بافتهاي آنها شامل اينترسرتال – اينتر گرانولار – افيتيك وبه مقدار كمتر پورفيروتيك است .بازالتهاي ماه حاوي تركيبات زير است:

1- فاقدآب می باشد .

2- داراي آهن به صورت آزاد ومقادير زيادي اكسيدهاي تيتانيوم – آهن ومنيزيم مي باشد .

3- مقادير كمي ازمواد قليايي مخصوصاٌاكسيد سديم

4- مقادير كمي اكسيدهاي سيليسم و آلومينيم

ساختارهاي ولكانيكي سطوح ماريا

1- سينوس ريل ها

2- دم ها وسپرهاي كم ارتفاع

3- دهانه هاي ولكانيكي ومخروطها

4- كمانها وستيغ هاي چين خورده

شامل كانال ها يا لوله هاي گدازه اي مئاندري بوده كه اغلب به صورت گروهي يافت مي شوند .اغلب داراي سطح زيرين مسطح هستند اما گاهي اوقات درقسمتي از مسيرشان به حالت V شكل در مقطع عرضي در مي آيند .نسبت به ساير مجموعه هاي روي ماريا ناهمواري بيشتري داشته و در دو رده ي اصلي رخنمون مي يابند :

1- قله هاي مسطح و كم ارتفاع

2- ساختارهاي نامنظم با پستي وبلندي زياد

ضخامتهاي بالاي دم ها نسبت به ارتفاع آنها نشان مي دهد كه گدازه هاي نسبتاٌُ ويسكوزي مسئول ايجاد آنها بوده اند.

مخروطهاي ولكانيكي ودهانه ها:

مخروطهايي از مواد پيروكلاستيك هستند كه به صورت تپه هاي مخروطي با ضخامت 2تا 4كيلومتر ديده مي شوند .دهانه ها اغلب به صورت بدون لبه وفرو ريخته ميباشند .

كمانها وستيغ هاي چين خورده :

- براثرفعاليتهاي تكتونيكي شامل چين خوردن گدازه ها يا گسلش در سطح زيرين لايه ها

پیدایش آتشفشان در سطح ماه

ذرات جامد زیادی که در ضمن انفجار به فضا رانده می‌شوند و پراکنده شدن پرتوهای خورشیدی ، اثر قابل توجهی بر مقدار گرمایی که به زمین می‌رسد دارند. برخی از اطلاعات موجود نشان می‌دهند که در تاریخ سیاره ما پیش از دوره یخبندان طولانی فعالیت شدید آتشفشانی صورت گرفته است. اطلاعات کنونی علمی نشان می‌دهند که فعالیت آتشفشانی همچنین در اجسام سیاره‌ای دیگری که از نظر ماهیت و ساختمان به زمین شباهت دارند رخ می‌دهد.

آتشفشان ها و حفره‌های سطح ماه

ماه که نزدیک‌ترین همسایه زمین است. از نظر تکاملی شباهت زیادی با سیاره زمین دارد. بنابراین ، مقایسه‌ها و مطالعات ماهواره‌ای باید آشکار کننده بسیاری از مسائل باشد. بر اساس اطلاعات به دست آمده از دستگاههای اکتشاف ماه ، بیشتر دهانه‌های حلقه‌ای شکل سطح ماه در اثر تصادم پدید آمده‌اند. از سوی دیگر ، اثرات واضحی از فعالیت آتشفشانی در سطح آن کشف شده است.

به عنوان مثال سنگهای سیاه آتشفشانی مانند گدازه‌های منجمد از مشخصات برجسته سطح ماه هستند. به علاوه دلایلی برای قبول این مسئله وجود دارد که ما سکون‌ها یا تجمع ماده که به وسیله ماهواره‌های مصنوعی ماه در زیر ماریا (دریای ماه)کشف شده‌اند. چیزی جز حفره‌های گدازه‌های منجمد نیستند. احتمالا مشخصات دیگر سطح ماه وجود ارتباط نزدیکی را با فعالیت آتشفشانی نشان می‌دهند.

اثرات آتشفشان در ماه

در سطح ماه نواحی برآمده یا مناطق دایره شکل کم ارتفاع وجود دارد و بر روی برخی از آنها علائمی مانند دهانه‌های آتشفشان‌ها (مناطق صخره‌ای تخریب شده اطراف دهانه‌ها) بوضوح دیده می‌شود. ساختمانهای مشابهی که لاکولیت نامیده می‌شوند نیز در زمین وجود دارند. آنها برآمدگیهای پوسته زمین هستند که در نتیجه آتشفشان پدید آمده‌اند. برخی از تپه‌های قفقاز شمالی یعنی ماشوک ، بشتاف ، و زیمیکا به این گروه تعلق دارند. دانشمندان عقیده دارند که فعالیتهای آتشفشانی شدید بیشتر در طی نخستین ، یک و نیم میلیون سال تاریخ پیدایش ماه بوجود آمده‌اند. این نظریه بوسیله سنجش عمر صخره‌های ماه که دارای مواد آتشفشان می‌باشد تأیید گردید عمر صخره‌ها حداقل سه بیلیون سال است.

منابع:

سیارات واقمار- کافمن

نجوم واختر   فیزیک مقدماتی – زیلیک و اسمیت

Planetary volcanism- peter cattermole